Ánh sáng là yếu tố quan trọng bậc nhất mà cây cần, nếu không đáp ứng “đúng” ánh sáng cho cây thì dù tưới nước hay bón phân cây cũng èo uột, không phát triển và chết. “Đúng” ở đây là không quá ít nhưng cũng không quá nhiều, hi vọng bài viết này sẽ giúp mọi người có một cái nhìn tổng thể về vai trò của ánh sáng đối với việc trồng cây, đặc biệt là kiểng lá.
Vì sao ánh sáng là quan trọng nhất đối với cây?
Chúng ta đều biết quá trình quang hợp đóng vai trò quan trọng đối với sự sống của không chỉ thực vật mà còn tất cả các sinh vật trên hành tinh này. Mặc dù quá trình quang hợp được thực hiện khác nhau trong từng loài thực vật, nhưng quá trình này luôn luôn bắt đầu khi ánh sáng được hấp thụ và chuyển hóa thành năng lượng. Ngoài ra, ánh sáng còn ảnh hưởng đến các quá trình khác như trao đổi nước, hô hấp, hấp thụ chất dinh dưỡng,…của cây cối.
Ngày xưa, khi trồng cây con người không quá quan tâm đến ánh sáng vì thường chúng ta trồng cây ở ngoài trời nơi ánh sáng rất dồi dào, và lúc đó vận tải cũng như giao thương còn nhiều hạn chế, nên các giống cây thường là cây bản địa, thích nghi với điều kiện ánh sáng như vậy thì mới sống ở đó. Con người trước đây trong điều kiện “ít thông tin” thì thường quan sát tự nhiên và học theo tự nhiên nhiều hơn là quyết định theo chủ ý của mình. Khi xã hội ngày càng phát triển, đô thị hóa khiến cho nhà sát nhà, người sát người, không gian ánh sáng tự nhiên và cây cối cũng dần thu hẹp, nên nhu cầu đưa cây xanh vào không gian sống ngày càng trở nên cấp thiết. Tuy nhiên mỗi loài cây lại có một nhu cầu ánh sáng khác nhau, giống như khi chúng ta quan sát một khu rừng, có những cây ở tầng cao vươn mình đón nhiều ánh sáng nhất có thể, nhưng có những cây ở tầng trung và tầng thấp, thích nghi với những điều kiện ánh sáng ít hơn, nên nếu không hiểu rõ về nhu cầu của cây mình trồng và cường độ thời gian ánh sáng nơi không gian mình đang có, thì thường việc trồng cây sẽ không thể thành công.
Nguồn gốc của cây thể hiện nhu cầu ánh sáng chúng cần
Để biết được một loài cây nào đó cần ánh sáng như thế nào chúng ta cần tìm hiểu về nguồn gốc, về vị trí bản địa mà loài đó mọc lên và phát triển. Đó là lí do vì sao tên khoa học cùng các nghiên cứu, công bố khoa học về cây lại vô cùng quan trọng.
Kiểng lá vốn từ nước ngoài du nhập vào Việt Nam, bắt đầu thành xu hướng bởi những cụm từ “house plant“, “indoor plant” – cây trong nhà, nên khiến nhiều người lầm tưởng đây là những cây có thể trồng trong nhà đặt đâu cũng được, gây ra vô số những chậu cây khô héo èo uột mà người trồng không hiểu vì sao dù đã tưới nước, bón phân, chăm sóc cẩn thận. Thực ra để giải thích cho cách gọi này chúng ta cần quay về nguồn gốc của hầu hết các loài kiểng là ở tầng trung và tầng dưới trong rừng rậm nhiệt đới, được con người đưa về thuần chủng, nhân giống. Vì vốn sống dưới tán cây rừng, nên các loài kiểng lá ưa ánh sáng vừa phải gần giống như một số vị trí trong nhà, đặc biệt là nhà ở nước ngoài thường có xu hướng thiết kế ưu tiên đón được nhiều ánh sáng tự nhiên nhất có thể. Trong thời đại 4.0, thông tin được truyền tải nhanh chóng không tránh khỏi việc bị tam sao thất bản, dần dà gây ra nhiều lầm tưởng rằng “cây trong nhà” thì để đâu cũng được, hay cây gì cũng có thể trồng trong nhà. Nếu gõ vài từ khóa trồng cây trong nhà trên internet hầu hết đều khá sơ sài, chủ yếu là những thông tin về phong thủy, hút bức xạ chưa được kiểm chứng, thậm chí rất nhiều loài ưa ánh sáng mạnh nhưng vì đẹp, trend mà lại trở thành cây trong nhà (ví dụ như xương rồng, sen đá, hương thảo,…), rồi còn có chỗ quảng cáo có những loài cây “không cần ánh sáng” nữa chứ !?
Vậy nên đã đến lúc chúng ta cần tìm hiểu kĩ hơn để hiểu về nhu cầu ánh sáng của những chiếc cây mình đang trồng để tránh trường hợp chăm cây kĩ quá kĩ mà cây vẫn èo uột héo mòn.
Làm sao để đo được cường độ ánh sáng?
Chúng ta không thể chỉ mô tả cường độ ánh sáng bằng việc dựa theo không gian như trong sân, trong hiên, cạnh cửa sổ,.. vì chỉ một chút khác biệt về bố cục không gian lại là những cường độ sáng khác nhau rồi. Ví dụ cùng là bên cạnh cửa sổ, nhưng cửa sổ này bên ngoài không có gì che chắn, cửa sổ kia bên ngoài là một bức tường lớn hay một cái cây cổ thụ, thì rõ ràng cường độ ánh sáng vô cùng chênh lệch. Ngoài ra mắt người lại có khả năng tự điều tiết để có thể nhìn thấy mọi thứ rõ ràng (giống iso của máy ảnh) nên nhiều khi trong điều kiện ánh sáng rất yếu đối với cây chúng ta vẫn có thể nhìn thấy mọi thứ rõ ràng. Vì vậy muốn đo được cường độ ánh sáng, muốn biết được có phù hợp với cây hay không chúng ta cần dùng đến các thiết bị đo sáng, tuy nhiên giá thành của các thiết bị này cũng không hề rẻ, nên bạn cũng có thể dùng thay thế bằng các app trên điện thoại, dù độ chính xác không tuyệt đối như các máy đo sáng chuyên dụng nhưng cũng tương đối ổn cho việc trồng cây. Khi dùng app đo sáng nên dùng điện thoại có camera hoạt động tốt để đo được thông số gần đúng nhất, app trên Adroid có độ chính xác tốt hơn trên IOS, trên Adroid nên dùng Lux light meter (đơn vị đo lux hoặc foot-candles) và trên IOS nên dùng LightMeter Free (đơn vị đo lux).
Các mức cường độ ánh sáng và loài cây thích nghi với cường độ đó.
Cường độ ánh sáng tự nhiên từ mặt trời thay đổi thường xuyên từ sáng sớm đến chiều tối và phụ thuộc vào nhiều yếu tố như thời tiết, địa hình, mây, gió, vật che, vật cản, vật phản xạ,…
Nắng trực tiếp (Full Sun)
Đây là cường độ ánh sáng mạnh nhất không bị che chắn bằng bất cứ thứ gì, cường độ đo được bằng máy rơi vào khoảng 4000-8000 foot-candles (fc). Cường độ này phù hợp với rất nhiều loại cây như cây gỗ, cây lương thực, rau củ quả, cây hoa, cây xương rồng (Catus), hầu hết các loài Sen đá (Echevieria),…
Nắng trực tiếp một phần (Partial Sunlight)
Đây là cường độ ánh sáng mạnh nhưng thời gian 2000 – 4000 fc chỉ tầm 4-6 tiếng mỗi ngày, thời gian còn lại sẽ là bóng râm với cường độ đo được khoảng 400 – 1000 fc, thường là vị trí dưới tán của cây lớn hoặc dưới mái hiên cao. Những nơi có cường độ và thời gian chiếu sáng như thế này cũng là điều kiện rất tốt cho nhiều loài cây phát triển như các loài trong chi Hostas, Caladium, Colocasia, Ficus, ..
Bóng râm một phần (Partial Shade)/ Ánh sáng khuếch tán (Diffuse light)
Là nơi mà thời gian chiếu nắng trực tiếp từ mặt trời (thường vào buổi sáng) chỉ khoảng 1,5-3 tiếng mỗi ngày với cường độ khoảng 1000 – 2000 fc, còn lại là bóng râm/ánh sáng tán xạ 200-800 fc . Hoặc thời gian cả ngày được đón ánh nắng từ mặt trời nhưng qua một vài những lớp che chắn như tán cây, đám mây, rèm mỏng hoặc các lớp phủ khuếch tán ánh sáng như lưới thường dùng trong các vườn lan. Cường độ ánh sáng này đo được rơi vào phạm vi rất rộng từ 200-2000 fc tùy lớp phủ lọc sáng và tùy thời điểm trong ngày, phù hợp với hầu hết các loài cây kiểng lá như Monstera, Philodendron, Anthurium, Epipremnum, Alocasia,..
Ánh sáng phản chiếu (Reflected light)
Đây là những nơi ánh nắng trực tiếp không chạm tới, bị che bởi những bức tường cao, mái hiên rộng, hoặc trong phòng nhưng xa cửa sổ. Lượng ánh sáng có được ở những vị trí này chủ yếu được phản xạ bởi những đồ vật xung quanh, đo được rơi vào khoảng 50-200 fc. Một số loài có thể chịu đựng được điều kiện ánh sáng này có thể kể đến như Zamioculcas zamiifolia (Kim tiền), một số loài trong các chi Philodendron, Monstera, Sansevieria, Epipremnum, Calathea, Begonia,… tuy nhiên hình thái của cây sẽ không được đẹp và cây có thể sẽ phải bỏ bớt lá để thích nghi.
Không có ánh sáng (No light)
Vị trí này mắt chúng ta vẫn có thể nhìn thấy được mọi vật xung quanh nhưng đối với cây cối thì là không có ánh sáng. Đây là những phòng kín chỉ có đèn led, những góc khuất cầu thang, góc xa cửa,… Khi đo lường thông số sẽ dưới 50 fc, với điều kiện này hầu như không có loài cây nào có thể thích nghi được ngoại trừ cây giả.
Ánh sáng nhân tạo (Artificial light)
Đây là ánh sáng khi chúng ta sử dụng đèn, có sự khác biệt về ánh sáng cây nhận được từ đèn LED và đèn chuyên dụng trồng cây, chủ đề này sẽ được biết riêng thành một bài viết.
Mỗi loài cây phát triển tốt nhất trong một cường độ ánh sáng nhưng cũng có những loài có thể thích nghi/chịu đựng cường độ ánh sáng mạnh hơn hoặc yếu hơn một chút, chỉ là sẽ có sự khác biệt về hình thái và tốc độ phát triển. Ví dụ Caladium (Môn màu) phát triển tốt, lên màu đẹp trong điều kiện nắng trực tiếp một phần (Partial Sunlight), nhưng vẫn có thể thích nghi được nắng trực tiếp cả ngày (All-day sunlight) nếu được cung cấp đủ nước tuy nhiên tốc độ ra lá có thể sẽ chậm, lá nhỏ hơn, dày hơn, có những lúc sẽ bị cháy lá, bỏ bớt lá, hoặc cũng thích nghi được bóng râm một phần nhưng màu cây sẽ không được rực rỡ, thân cây dài mềm. Ngoài ra, những tác động khi chăm sóc cây như tưới nước, bón phân, hay những yếu tố nhiệt độ, độ ẩm, sự thông thoáng,.. đều liên quan mật thiết đến cường độ ánh sáng cây nhận được. Ví dụ cùng một lượng phân bón và tưới nước, nếu trong điều kiện ánh sáng đúng nhu cầu của cây, cây có thể hấp thu được hết, nhưng nếu trong điều kiện thiếu ánh sáng thì cây không thể hấp thu được hết nước và phân bón, gây ra úng hoặc sốc phân.
Cuối cùng, dù nền tảng lí thuyết là quan trọng, nhưng thước đo thực sự phù hợp nhất là ở việc quan sát xem những cái cây đang phát triển tốt như thế nào. Nếu những tán lá bị cháy xém, ngả vàng hoặc nghiêng ngả đi tìm ánh sáng thì có lẽ cây không đang ở vị trí lí tưởng. Đừng ngần ngại di chuyển, thử nghiệm và quan sát sự phát triển của cây để tìm được vị trí phù hợp.
Bài viết được tổng hợp từ kinh nghiệm cá nhân và tham khảo từ nhiều nguồn đặc biệt là từ Kiểng lá có chất và Website NOTH Garden.
